नेपाली समाज : जस्ले सधैँ हिरालाई कोइला ठान्ने भूल गर्‍यो

इतिहासले बारम्बार देखाएको छ कि दूरदर्शी व्यक्तित्वहरूको सोचलाई समकालीन समाजले प्रायः गलत बुझ्छ र तिरस्कार गर्छ। सत्रौं शताब्दीमा ग्यालिलियो ग्यालिलीले सूर्यलाई पृथ्वीले परिक्रमा गर्छ भन्दा उनलाई पागल ठानियो र चर्चले जेलमा हाल्यो। उन्नाइसौं शताब्दीमा अल्बर्ट आइन्स्टाइनको सापेक्षतावादको सिद्धान्तलाई मूर्खतापूर्ण भन्दै उपहास गरियो। तर, समयले सधैं सत्यको पक्ष लिन्छ, र तिनै सिद्धान्तहरूले विश्वलाई नयाँ दिशा दिए। नेपालमा डा. बाबुराम भट्टराई यस्तै एक दूरदर्शी व्यक्तित्व हुन्, जसको प्रगतिशील सोच र योगदानलाई नेपाली समाजले गलत बुझेर अवमूल्यन गरिरहेको छ। उनको समयभन्दा अगाडिको दृष्टिकोणलाई समाजले “अकल्पनीय” वा “अवास्तविक” ठान्छ, जसले नेपाललाई ठूलो अवसरबाट वञ्चित गरिरहेको छ। यो लेखले डा. भट्टराईको योगदानमाथि गहिरो विश्लेषण गर्दै नेपाली समाजको गलत बुझाइका लक्षणहरू र तिनका परिणामहरूलाई पत्रकारको दृष्टिकोणबाट कठोर रूपमा केलाउँछ।

गलत बुझाइका लक्षणहरू: परम्परागत सोच र पूर्वाग्रह
नेपाली समाजमा डा. बाबुराम भट्टराईलाई गलत बुझ्ने प्रवृत्तिका स्पष्ट लक्षणहरू देखिन्छन्। पहिलो लक्षण हो परम्परागत सोचको बन्धन। नेपाली समाज परिवर्तनप्रति सधैं सशङ्कित रहन्छ र नयाँ विचारलाई तुरुन्तै अस्वीकार गर्छ। डा. भट्टराईको सङ्घीयता, सामाजिक समावेशिता र क्षेत्रीय सन्तुलनको वकालतलाई समाजले “विभाजनकारी” वा “अवास्तविक” ठान्छ, किनकि यी विचारहरू परम्परागत एकात्मक र केन्द्रीकृत सोचभन्दा भिन्न छन्। दोस्रो लक्षण हो राजनीतिक पूर्वाग्रह। उनलाई माओवादी जनयुद्धको हिंसासँग जोडेर आलोचना गरिन्छ, तर उनको शान्तिपूर्ण रूपान्तरण र संवादको प्रयासलाई बेवास्ता गरिन्छ। तेस्रो लक्षण हो छोटो अवधिको नतिजा खोज्ने मानसिकता। डा. भट्टराईका नीतिहरू, जस्तै सहकारी विकास वा पूर्वाधार परियोजनाहरू, दीर्घकालीन प्रभावका लागि डिजाइन गरिएका थिए, तर समाजले तत्काल नतिजा नदेख्दा तिनलाई “अति महत्वाकाङ्क्षी” ठान्यो। चौथो लक्षण हो व्यक्तिगत आलोचना र चरित्र हत्या। उनलाई “बौलाहा”, “आदर्शवादी” वा “अवसरवादी” भन्दै व्यक्तिगत आलोचना गरिन्छ, जसले उनको वैचारिक योगदानलाई ओझेलमा पार्छ। यी लक्षणहरूले समाजको सीमित दृष्टिकोण र परिवर्तनप्रतिको डरलाई प्रस्ट पार्छ, जसले डा. भट्टराईको योगदानलाई कम आँक्ने काम गरेको छ।

माओवादी जनयुद्ध: वैचारिक नेतृत्वमाथि गलत आलोचना
डा. भट्टराई माओवादी जनयुद्ध (१९९६–२००६) का प्रमुख वैचारिक नेतामध्ये एक थिए। उनले सामाजिक असमानता, जातीय विभेद र क्षेत्रीय असन्तुलनलाई सम्बोधन गर्ने वैचारिक आधार तयार पारे। तर, समाजको गलत बुझाइको लक्षण यहाँ पनि देखिन्छ। उनलाई हिंसाको समर्थक ठान्नेहरूले उनको शान्तिपूर्ण रूपान्तरणको प्रयासलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्छन्। २००६ को शान्ति सम्झौतामा उनको निर्णायक भूमिकाले माओवादी आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक धारमा ल्यायो, जसले गृहयुद्धको सम्भावनालाई रोकेर नेपालको लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई बलियो बनायो। तर, समाजको एक वर्गले उनलाई जनयुद्धको हिंसासँग मात्र जोडेर आलोचना गर्छ, जुन उनको योगदानमाथिको अन्याय हो। यो लक्षण एकपक्षीय दृष्टिकोण नेपाली समाजको गलत बुझाइको प्रमुख कारण हो, जसले उनको दीर्घकालीन दृष्टिकोणलाई ग्रहण गर्न असफल भएको छ।

अर्थमन्त्रीको रूपमा: सुधारमाथिको अवमूल्यन
२००८ मा अर्थमन्त्रीको रूपमा डा. भट्टराईले सामाजिक समावेशिता र आर्थिक सुधारमा आधारित नीतिहरू अघि सारे। सहकारी विकास, बिनाधितो ऋण र स्वरोजगार कार्यक्रमहरूले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाउने लक्ष्य राखे। तर, यहाँ पनि गलत बुझाइका लक्षणहरू प्रस्ट छन्। समाजले यी नीतिहरूलाई “असम्भव” र “अति महत्वाकाङ्क्षी” ठान्यो, किनकि तिनले तत्काल नतिजा दिएनन्। यो छोटो अवधिको नतिजाप्रति आसक्ति नेपाली समाजको कमजोरी हो। उनको सङ्घीयताको आर्थिक आधार तयार गर्ने प्रयासलाई पनि “अकल्पनीय” ठानियो, तर आज तिनै नीतिहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गरिरहेका छन् र सङ्घीय संरचनालाई बलियो बनाएका छन्। समाजको यो सीमित दृष्टिकोणले उनको योगदानलाई कमजोर बनाएको छ।

प्रधानमन्त्रीको रूपमा: दीर्घकालीन योजनामाथि अवरोध
प्रधानमन्त्रीको रूपमा (२०११–२०१३) डा. भट्टराईले हुलाकी मार्ग, मध्यपहाडी लोकमार्ग र बूढीगण्डकी जलविद्युत आयोजनाजस्ता पूर्वाधार परियोजनाहरूलाई प्राथमिकता दिए। “हेलो सरकार” र “जनतासँग प्रधानमन्त्री” जस्ता पहलहरूले सरकारको जवाफदेहीता र पारदर्शिता बढायो। तर, यहाँ पनि गलत बुझाइका लक्षणहरू देखिन्छन्। उनको छोटो कार्यकाल र राजनीतिक अस्थिरताले यी योजनाहरूलाई पूर्ण कार्यान्वयन हुन नदिए पनि, समाजले उनलाई “अवास्तविक” ठान्दै आलोचना गर्‍यो। यो परिवर्तनप्रतिको अधैर्यता र राजनीतिक स्वार्थको प्रभाव नेपाली समाजको गलत बुझाइको अर्को लक्षण हो। आज तिनै परियोजनाहरूले नेपालको कनेक्टिभिटी र ऊर्जा क्षेत्रमा योगदान दिइरहेका छन्, तर उनको योगदानलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गरिएको छैन।

संविधान निर्माण: सङ्घीयता र समावेशितामाथि विवाद
संविधान सभाको संवैधानिक समितिको अध्यक्षको रूपमा डा. भट्टराईले नेपालको संविधान २०७२ को खाकामा निर्णायक भूमिका खेले। उनले सङ्घीयता, समावेशिता र सामाजिक न्यायलाई संविधानको मूल आधार बनाए। तर, यहाँ पनि गलत बुझाइको लक्षण परिवर्तनप्रति डर र जातीय–क्षेत्रीय पूर्वाग्रह देखिन्छ। उनको सङ्घीयता र समावेशिताको अवधारणालाई “विभाजनकारी” ठानियो, तर आज तिनै सिद्धान्तहरूले नेपालको राजनीतिक स्थिरता र सामाजिक समावेशीकरणलाई बलियो बनाएको छ। समाजको एक वर्गले उनको यो योगदानलाई स्वीकार गर्न नसक्नु उनको दूरदृष्टिमाथिको अवमूल्यन हो।

नेपाल–भारत–चीन सम्बन्ध: सन्तुलनमाथि उपेक्षा
डा. भट्टराईले नेपाल–भारत–चीन सम्बन्धलाई सन्तुलित र व्यवस्थित बनाउने दृष्टिकोणलाई जोड दिए। उनको यो सोच आजको भूराजनीतिक सन्दर्भमा अत्यन्त सान्दर्भिक छ। तर, यहाँ पनि गलत बुझाइको लक्षण आदर्शवादी ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। उनको यो दृष्टिकोणलाई “असम्भव” ठानियो, तर समयले यो सोचको महत्त्वलाई प्रमाणित गर्दैछ। नेपालको विकास र स्थिरताका लागि यस्तो सन्तुलित नीति अपरिहार्य छ, तर समाजको सीमित दृष्टिकोणले यो अवधारणालाई कमजोर बनाएको छ।

निष्कर्ष: हिरालाई कोइला ठान्ने जोखिम
डा. बाबुराम भट्टराईको योगदानले नेपालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिदृश्यमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। तर, नेपाली समाजको गलत बुझाइका लक्षणहरू परम्परागत सोच, राजनीतिक पूर्वाग्रह, छोटो अवधिको नतिजाप्रति आसक्ति, र व्यक्तिगत आलोचना ले उनको योगदानलाई कमजोर बनाएको छ। ग्यालिलियो र आइन्स्टाइनलाई समयमै चिनेर युरोपले समृद्धिको बाटो समात्यो। तर, नेपालले डा. भट्टराई जस्ता हिरालाई कोइला ठानेर अवमूल्यन गर्दा ठूलो अवसर गुमाइरहेको छ। उनको दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्न सक्यौं भने नेपालले समृद्धिको बाटोमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ। यो अवसर हाम्रो हातमा छ हामी हिराको मूल्य चिनेर उपयोग गर्छौं कि कोइला ठानेर पछुताउँछौं? यो निर्णय हाम्रै हो।

Comments