सन्दर्भ सहकारी दिवस : सहकारीको उत्पत्ति र विकासक्रम

आज राष्ट्रिय सहकारी दिवस । नेपालमा यो दिवस मनाउन थालिएको धेरै भएको छैन । तर, सहकारीको सुरुवात र यसले समाजमा दिएको योगदान अमूल्य छ। यद्यपि अहिले कतिपय ब्यक्तिले सहकारी विरुद्ध अनेक अफवाह फैलाउने र केही संचालकको महत्वाकांक्षी योजनाका अनि लापरबाहीले सहकारीलाई सहकारी सिद्धान्त भन्दा फरक तरिकाले चलाउने गर्दा जनतालाई सहकारी प्रती भ्रम परेको छ। तर,सहकारीलाई सहि ढंगले संचालन गर्दा धेरैको मुहारमा खुशी आएको छ भने कयौंको जीवनस्तर उकासिएको पनि छ।

सहकारी प्रणालीको सुरुवात परोपकार र पारस्परिक सहयोगको अवधारणाबाट भएको मानिन्छ। आधुनिक सहकारी आन्दोलनको आधार भने बेलायतको रोजडेल (Rochdale) मा १८४४ डिसेम्बर २१ मा स्थापना भएको “रोजडेल पायोनियरस्” ( सहकारी उपभोक्ता पसल) सहकारीलाई लिइन्छ। यसले नै आधुनिक सहकारी आन्दोलनको आधारशीला खडा गर्यो।

यसपछि सहकारी आन्दोलन युरोप, अमेरिका, एशिया हुँदै विश्वभर विस्तार भयो। आज विश्वका झण्डै १०० भन्दा बढी देशमा सहकारी संस्थाहरू सक्रिय छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघ तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संघसंस्थाले पनि सहकारीहरूको प्रवर्द्धन र विकासमा योगदान पुर्‍याएका छन्।

नेपालमा सहकारीको विकासक्रम

नेपालमा सहकारी प्रणालीको औपचारिक सुरुवात तत्कालीन प्रधानमन्त्री स्वर्गीय टंकप्रसाद आचार्यको पालामा २०१३ सालमा नेपाल सरकारद्वारा कार्यकारिणी आदेश मार्फत सहकारी संस्थाको गठन भई सर्वप्रथम चितवन जिल्लामा बखान ऋण समितिको गठन भएको हो। प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विशेश्वर प्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारले सहकारी संस्था ऐन २०१६ जारी गरेको थियो। प्रारम्भमा धर्म भकारीमा सञ्चित धानको मूल्यलाई सहकारी शेयर पूँजीका रूपमा समाहित गरिएको थियो।

२०२४ साल – कृषि विकास बैंक अन्तर्गत सहकारी सञ्चालनको अनुमति दिइयो।

२०३३ साल – सहकारी विभाग स्थापनासँगै सहकारीहरूको निगरानी सरकारले गर्न थाल्यो।

२०४८ साल – गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा सहकारी ऐन पारित भयो।

२०४९ साल – सहकारी नियमावली बनाएपछि नेपालमा सहकारीहरू तीव्र रूपमा विस्तार हुन थाले।

२०७४ साल – सहकारी ऐनमा संशोधन गर्दै सहकारीहरूको प्रभावकारी नियमन र व्यवस्थापनको लागि नयाँ संरचना तयार गरियो।

राष्ट्रिय सहकारी दिवस नेपालमा प्रत्येक वर्ष चैत २० गतेका दिन मनाइन्छ । नेपालमा वि. सं. २०१३ चैत २० गते चितवनको बखानपुर ऋण सहकारी समितिको स्थापना भइ सहकारी आन्दोलनको सुरुवात भएको दिनलाई स्मरण गर्दै हरेक वर्ष चैत २० गते राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाउने गरिएको हो ।

नेपालमा पहिलो सहकारी संस्थाका रूपमा चितवनको बखान सहकारी संस्था स्थापना भएको मानिन्छ। यसले सहकारी अभियानको आधारशीला तयार पार्दै ग्रामिण भेगका किसानहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

सहकारीका सात सिद्धान्त

१) स्वैच्छिक तथा खुला सदस्यता – कुनै पनि जात, धर्म, लिंग, वा सामाजिक अवस्था भन्दापनि सहकारीमा सदस्य बन्न सबैका लागि खुला अवसर प्रदान गरिन्छ।

२) लोकतान्त्रिक नियन्त्रण – सदस्यहरूद्वारा सहकारी सञ्चालन गरिन्छ र प्रत्येक सदस्यको समान मताधिकार रहन्छ।

३) सदस्यहरूको आर्थिक सहभागिता – सदस्यहरूले सहकारीमा लगानी गर्छन् र आर्थिक लाभ पनि पाउँछन्।

४) स्वायत्तता तथा स्वतन्त्रता – सहकारीहरू आफ्नै नियम र सिद्धान्तमा आधारित भएर स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन हुन्छन्।

५) शिक्षा, तालिम तथा जानकारी – सहकारीले आफ्ना सदस्यहरू, कर्मचारीहरू, र समुदायलाई सहकारीबारे जानकारी तथा तालिम दिन्छ।

६) सहकारीबीचको सहकार्य – सहकारी संस्थाहरूले आपसी समन्वय गरी आपसमा सहयोग गर्छन्।

७) समुदायप्रति उत्तरदायित्व – सहकारी संस्थाहरूले आफ्नो समाजको समृद्धि र दिगो विकासमा योगदान दिन्छन्।

सहकारीको उपलब्धिहरू

१) सदस्यहरूको आर्थिक समृद्धि – सहकारी संस्थाले सदस्यहरूलाई ऋण, बचत, तथा लगानीका अवसर प्रदान गर्दछ।

२) कृषि तथा व्यवसाय प्रवर्द्धन – सहकारीमार्फत किसानहरूले सामूहिक रूपमा उत्पादन गर्न, भण्डारण गर्न र बिक्री गर्न सहज भएको छ।

३) रोजगारी सिर्जना – विभिन्न सहकारीहरूले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

४) सामाजिक उत्थान – महिला, विपन्न वर्ग तथा पिछडिएको समुदायका लागि सहकारीले आर्थिक तथा सामाजिक सशक्तिकरणमा सहयोग पुर्याएको छ।

५) राष्ट्रको आर्थिक विकासमा योगदान – सहकारीहरू वित्तीय प्रवाह, कृषिको आधुनिकीकरण, तथा ग्रामीण विकासमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।

सहकारीको आवश्यकता

सहकारी प्रणालीको आवश्यकता मुख्यतः निम्न कारणले देखिन्छ:

आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिहरूलाई वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउने।

कृषक, उद्यमी तथा व्यापारिक समूहहरूलाई व्यवसायिक साझेदारीको अवसर दिने।

स्थानीय स्तरमा वित्तीय स्रोत परिचालन गरी आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने।

सामाजिक समावेशीकरण र न्याय सुनिश्चित गर्दै समान अवसर प्रदान गर्ने।

निष्कर्ष

सहकारी प्रणाली एक मात्र यस्तो आर्थिक व्यवस्था हो जसले नाफा मात्र नभई सामाजिक उत्तरदायित्वलाई समेत समेट्छ। नेपालमा सहकारीहरूको योगदान महत्वपूर्ण छ, जसले गर्दा आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र दिगो विकास सम्भव भएको छ।

यस राष्ट्रिय सहकारी दिवसको अवसरमा, सहकारीको सिद्धान्त, उपलब्धि, र यसको निरन्तर विकासको महत्वलाई आत्मसात गर्दै हामी सबैले सहकारी अभियानलाई अझ सशक्त बनाउने प्रतिज्ञा गरौँ।

राष्ट्रिय सहकारी दिवसको सबैमा हार्दिक शुभकामना !

Comments