निहिलिज्म र नेपाली युवा

१. प्रस्तावना: निहिलिज्म के हो र किन यो राजनीतिक विमुक्तिको संकेत होइन?
निहिलिज्म कुनै आकस्मिक मनोविकार होइन। यो दीर्घकालीन सामाजिक धोका, संस्थागत विफलता र मूल्य प्रणालीको पतनपछिको स्वाभाविक मानसिक अवस्था हो, जसमा व्यक्ति वा समुदाय आफ्नै अस्तित्व, प्रणाली र भविष्यप्रति विश्वास गुमाउँछ। जब जर्मन दार्शनिक फ्रेडरिक नीत्शेले ‘God is dead’ भनेका थिए, त्यो केवल धार्मिक संरचनाको पतन होइन, मानव सभ्यताले निर्माण गरेका सम्पूर्ण मूल्यहरू,न्याय, समानता, उद्देश्य र अर्थ,को पतनप्रति संकेत थियो।

आज नेपाली समाज, विशेषतः युवा पुस्ता, यस्तै मूल्यविहीन शून्यताको भुमरीमा फँसिरहेका छन्। उनीहरूको सामूहिक चेतनामा अब कुनै युटोपियन आदर्श छैन, कुनै राजनैतिक आदर्श छैन, र कुनै ‘सर्वोत्तम प्रणाली’ प्रतिको आस्था बाँकी छैन। उनीहरू अब न राजनीति बदल्न खोज्छन्, न त्यसप्रति अपेक्षा राख्छन्। यो अवस्था केवल निराशा होइन, चेतनाको मृत्युतर्फ उन्मुख एक पूर्ण सामाजिक पङ्गुता हो , जसलाई हामी ‘नेपाली निहिलिज्म’ भन्न सक्छौं।

२. निहिलिज्मको कारखाना: संस्थागत दोहोरो खेल र वैचारिक प्रतारणा
नेपाली निहिलिज्मका मूल जरा तीन तहमा गाडिएका छन् , (१) संस्थागत असफलता, (२) वैचारिक विस्थापन, र (३) नागरिक–राज्य सम्बन्धको विच्छेदन।

पहिलो, नेपालमा गणतन्त्र संस्थागत हुनु त परैको कुरा, संविधानले परिकल्पना गरेका न्यूनतम लोकतान्त्रिक व्यवहारहरू पनि कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। भ्रष्टाचार, न्यायपालिकामाथिको अविश्वास, दलहरूबीचको मौकावादी साटासाट, र प्रशासनिक अनुत्तरदायित्वले नागरिकको विश्वास मात्र गुमाएको छैन , बरु उनीहरूलाई ‘यो देश फेरिदैन’ भन्ने निष्कर्षमा पुर्‍याएको छ। यो निष्कर्ष भनेको निहिलिज्मको बीज हो।

दोस्रो, दलहरूले शिक्षित युवालाई ‘संविधानका पाठ सिकाउने’ होइन, ‘कार्यकर्ताको कार्ड बाँड्ने’ अस्त्रको रूपमा प्रयोग गरे। विचारको ठाउँमा चाकरी, मूल्यको ठाउँमा गुट, र नेतृत्वको ठाउँमा वृद्ध नेताहरूको निर्लज्जता देखेपछि युवाले सोच्न थाले , राजनीति कुनै परिवर्तनको साधन होइन, पुरानो गन्ध आउने दलदल हो।

तेस्रो, नागरिक–राज्य सम्बन्ध पूर्णतः औपचारिक बनिसकेको छ। राज्य अब जनताको सेवक होइन, सत्ताको मालिक बनेको छ। नागरिकलाई अब आफ्नो मत, कर, वा चेतनाको मूल्य महसुस हुन छोडेको छ। राज्य अब जति दूर देखिन्छ, युवाको चेतना त्यत्तिकै सुन्निन पुगेको छ।

३. युवामा निहिलिज्मको लक्षण: चुपचाप बहिष्कार, मौन मोहभंग
निहिलिज्मको असर केवल विचारमा होइन, व्यवहारमा पनि देखिन्छ। युवाहरू राजनीति गर्न चाहँदैनन्, बरु राजनीति चिढ्याउँछ। बहस गर्न चाहँदैनन्, बरु ट्रोल गर्छन्। सिस्टमलाई टक्कर दिने आँट छैन, तर निन्दा गर्ने साहस छ। चुनाव तिरस्कारको साधन भएको छ, विकल्प निर्माणको होइन।

२०२१ को Sharecast Initiative Nepal अनुसार, ६३% युवाले राजनीति प्रतिको “complete disillusionment” व्यक्त गरेका छन्। पार्टीहरूप्रति भरोसा गुमाउनेको संख्या ७६% नाघेको छ। यो केवल असन्तुष्टि होइन , यो चेतनाको विघटन हो।

मतदान दर घट्दै गएको छ, पार्टी सदस्यता लिने युवाको संख्या नगण्य छ, राजनीतिक बहसहरूको सामाजिक सञ्जालमा उपस्थिति हास्यास्पद र गालीप्रधान छ। प्रतिरोधको ठाउँमा आत्महास्य, बहसको ठाउँमा मिम, र संगठित आवाजको ठाउँमा अनियन्त्रित मौनता छ। निहिलिज्मको नेपाली संस्करण यही हो , प्रतिरोध होइन, परित्याग।

४. राजनीतिक धोका र राज्यको विश्वासघात: युवाको चेतना कसरी मारियो?
नेपाली युवाले पटकपटक धोका खाएका छन्। २०६२/६३ मा संविधानका लागि सडकमा उत्रिएको पुस्ता अहिले रोजगारको खोजीमा मलेसिया, कतार र कोरियामा श्रम बेच्दै छ। राजनीतिक रूपान्तरणको अगुवा बनेका विद्यार्थीहरू आज सरकारी सेवाको कोटा प्रणालीमा दोस्रो दर्जाको नागरिक बन्न बाध्य छन्। ‘योग्यता’ होइन, ‘पहिचान’ ले अवसर तोक्छ। पहुँचविहीन युवा राज्यको नजरमा ‘तरुण शक्ति’ होइन, ‘अप्रासंगिक जनसंख्या’ बनेका छन्।

शिक्षा प्रणाली राजनीति–विहीन, बेरोजगारी समायोजनविहीन, र नेतृत्व प्रणाली जिम्मेवारी–विहीन भएपछि युवामा ‘देश निर्माण’ को सपना एक झुटो मुग्धता बन्न पुग्छ। फलतः उनीहरू अब देश सुधार्ने होइन, देश छाड्ने सपना देख्छन्। यो सपना निहिलिज्मको सबैभन्दा खतरनाक प्रकट स्वरूप हो , जहाँ चेतनाले प्रतिरोध गर्दैन, केवल पलायन खोज्छ।

५. समाधानको सवाल: पुनःप्रतिष्ठान होइन, पुनःकल्पना
निहिलिज्मको उपचार केवल रोजगारीले हुने हो भने, मध्यपूर्वका हजारौं नेपाली श्रमिकहरू सुखी हुन्थे। यदि शिक्षा नै हल हो भने, काठमाडौंका टप युनिभर्सिटी ग्र्याजुएटहरू निराश हुन्थेनन्। समस्या केवल अवसरको होइन, अर्थको हो। जीवनको अर्थ, सहभागिताको अर्थ, नेतृत्वको अर्थ ,र राज्यले यो अर्थहरू च्यातेर फालिदियो।

समाधान भनेको पुनःप्रतिष्ठान होइन, पुनःकल्पना (reimagination) हो। अब नयाँ राजनीतिक संस्कारको निर्माण आवश्यक छ , जहाँ युवा केवल ‘ट्राफिक volunteer’ होइन, नीति निर्माणको केन्द्रविन्दुमा हुनेछन्। दलहरूले युवालाई ‘सहयोगी’ हैन, ‘साझेदार’ ठान्नुपर्ने बेला आएको छ। शिक्षा प्रणालीमा राजनीतिक चेतना समावेश हुनुपर्छ, नागरिकताको केवल परिभाषा होइन, अभ्यास सिकाउने थलो बन्नुपर्छ।

वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति जन्मनुपर्छ , जुन अनुहार परिवर्तन होइन, संरचना परिवर्तनको लक्ष्यमा होस्। खुला, प्रतिस्पर्धात्मक, डिजिटल लोकतन्त्र, नीतिगत पारदर्शिता, र युवा नेतृत्वप्रतिको प्रतिबद्धता यो नयाँ शक्तिको आधार बन्नुपर्छ।

६. निष्कर्ष: चेतनाको पुनरागमन या देशनिर्माणको विघटन?
नेपाली युवाको निहिलिज्म दोष होइन , त्यो एउटा पीडादायी नीतिगत यात्रा हो, जसले उनीहरूको सपना, आत्मविश्वास र सहभागिता मारेर छोड्यो। तर यसको स्थायी समाधान पनि राज्यबाट हुने छैन , जबसम्म युवाहरू आफैं उठ्दैनन्।

आज विकल्प फेरि छ , मौनता कि आवाज। बहिष्कार कि निर्माण। परित्याग कि पुनःप्रतिरोध।

निहिलिज्मको अन्त्य कुनै आन्दोलनबाट होइन, चेतनाको पुनरागमनबाट सम्भव हुन्छ। इतिहास फेरि युवाको काँधमा आएको छ , तर यसपटक उनीहरूले यदि फेरि पन्छिए, लोकतन्त्र इतिहासमै सीमित हुनेछ। र त्यो दिन, निहिलिज्म नेपाली समाजको अन्तिम सत्य हुनेछ।

लेखक : युवा राजनीतिकर्मी, विश्लेषक र समीक्षक हुन् ।

Comments